امیدمعماریان- واشنگتن پریزم ماههاست که هیچ بحثی در خاورمیانه بدون نام بردن از ایران، معنی پیدا نمی کند. طی این مدت، متخصصانی که در امور مربوط به ایران تبحر دارند، روزهای پرکاری را پشت سر می گذارند. بحران عراق و پس از آن جنگ اسراییل ولبنان در طی هفته های گذشته، ابعاد جدیدی به نقش منطقه ای ایران در قالب حمایت از گروه های شیعی داده است. دراین میان، همه مناقشات موجود در منطقه از منازعه کهنه میان اعراب واسراییل گرفته، تا مساله هسته ای ایران و ظهور نوعی جنگ داخلی درعراق، هم افزایی سه جریان مهم شیعه در منطقه که به ظهور آنچه از آن به عنوان "هلال شیعی" یاد می کنند، آرایش جدیدی از نیروهای سیاسی و مذهبی در خاورمیانه به نمایش می گذارد که تحلیل رویدادهای پیش رو را با دشواری زیادی روبرو می کند. با این وجود استاد ۴۶ ساله دانشگاه عالی مونتری کالیفرنیا، " دکتر ولی نصر"، با کتاب "احیای شیعه: چگونه جنگ درون اسلام آینده را تغییر می دهد"، پیشتر از دیگر پژوهشگران منطقه، مورد توجه محققان، خبرنگاران و سیاستمداران آمریکایی است. او دراین کتاب توضیح می دهد که نبرد میان گروه های مذهبی از چه ماهیت وشکلی برخوردار است . ولی نصر پیش از این کتاب "دموکراسی در ایران" را منتشر کرده بود. هفته گذشته، روزنامه وال استریت جورنال یکی ازمعتبرترین روزنامه های جهان، به شرح جلسه ای پرداخت که درآن دکتر ولی نصر، به سیاستمداران امریکایی، در خصوص ویژگی های پدیده "شیعه" در خاورمیانه که قدرت های سنتی منطقه را به چالش می خواند، توضیحاتی ارائه کرد. فرانسیس فوکویاما، نویسنده کتاب سرمایه اجتماعی و پایان تاریخ، و متخصص اقتصاد سیاسی در دانشگاه جان هاپکینز می گوید: "مشکل اینجاست که مباحث جدید درزمینه امور خاورمیانه کاملا ایستا است وکسی نمی داند چه باید کرد." 
آمریکا باید به ایران نزدیک تر شود و برای کاهش خشونتی که عراق را به آستانه جنگ داخلی برده، از نفوذ تهران در این کشور استفاده کند. ریچارد لند یکی ازمحافظه کارانی که به جلسه سخنرانی ولی نصر برای جمع معدودی از سیاستمداران صاحب نفوذ و محققان علوم سیاسی درشهر واشنگتن رفته بود، می گوید که سخنان دکتر نصر عمیق ترین، منسجم ترین و نافذترین بحثی بود که تا کنون درباره وضعیت مذهب درمنطقه خاورمیانه شنیده ام." سناتور جوزف بایدن یکی از دموکرات های برجسته کمیته سیاست خارجی سنا نیز می گوید سخنان نصر، دقیق ترین ومنسجم ترین اظهاراتی است که تا کنون درمورد ایران شنیده است. نصر که در "مرکز منازعات معاصر" نیز به تدریس مشغول است، نه تنها در کتاب خود به شرح شیعه به عنوان یکی از نیروهای تاثیرگذار سیاسی درمنطقه می پردازد، بلکه سناریوی پاسخ آمریکا در مقابل این پدیده را نیز، طراحی می کند. او معتقد است که آمریکا باید به ایران نزدیک تر شود و از نفوذ تهران درعراق برای کاهش خشونتی که این کشور را به آستانه جنگ داخلی برده، استفاده کند و به جای منزوی کردن ایران، به مدیریت این کشور - که تلاش می کند به عنوان یک قدرت منطقه ای ظهور کند-، بپردازد. دکتر ولی نصر، فرزند سیدحسین نصر از مبرزترین متخصصین علوم اسلامی است که در دانشگاه جورج واشنگتن تدریس می کند. سید حسین نصر ۷٣ ساله، بیش از ۵۰ کتاب و صدها مقاله در زمینه اسلام و مذهب منتشر کرده است که او را درزمره بزرگترین محققان علوم دینی قرارمی دهد. وی از جمله روشنفکرانی است که هم دردنیای غرب وهم در میان متفکران دنیای اسلام چهره ای مبرز به شمار می رود. دکتر سیدحسین نصر پیش از انقلاب، رییس دفتر فرح دیبا بود و از این طریق نیز خدمات شایانی به فرهنگ و هنر کشور کرده است. خانواده نصر بعد از انقلاب به آمریکا مهاجرت و به نوشته روزنامه وال استریت ژورنال از "صفر" شروع کردند. گرچه پدر فارغ التحصیل هاروارد بود، اما پسر راهی دانشگاه "ام ای تی" در ماساچوست شد و رساله دکترای خود را درباره "ابعاد سیاسی اسلام تندرو" نوشت. ولی نصر می گوید گرچه برداشتن صدام حسین از قدرت به تحول در منطقه خاورمیانه منجر شده، اما این تحول مطابق میل آمریکا نیست. چرا که دولت بوش عملا با حذف یک دولت سنی که به مثابه دیواری در برابرشیعیان دوسوی آن بود، به افزایش شدید قدرت ایران در منطقه کمک کرده است. این استاد دانشگاه در کتاب خود پیش از هرچیز به تفاوت های شیعه و سنی ازآغاز تا امروز می پردازد و ماجرایی را شرح می دهد که پس از درگذشت حضرت محمد "ص"، به شکل گیری این دو مذهب منجر شد. یعنی زمانی که در پی وفات پیامبر اسلام عده ای برخلافت علی ابن ابی طالب عموزاده او، و برخی دیگر بر جانشینی ابوبکر پای فشردند. موضوع عاشورا و نقش آن در میان شیعیان مبحث دیگری است که از نظر نصر دور نمی ماند. 
زلمای خلیل زاد سفیر آمریکا در عراق در سخنرانی اخیرش در واشنگتن، در خصوص نفوذ ایران درمنطقه صحبت کرد.
او توضیح می دهد که آنچه هم اکنون به عنوان جنگ و رقابت میان شیعه وسنی درجریان است، ریشه ای به قدمت تاریخ اسلام دارد که اینک با تحولاتی که در آرایش سیاسی کشورهای منطقه شکل گرفته، بار دیگر صورتی جدی به خود گرفته است. ولی نصر می گوید طی سالهای آینده، شیعیان و سنی ها بر سر قدرت و منابع آن با یکدیگر به رقابت خواهند پرداخت. این ماجرا ممکن است از عراق آغاز شود اما از لبنان تا پاکستان را در برخواهد گرفت. او می گوید: "جدال میان شیعه و سنی، روی هم رفته و به صورت کلی نقش مهمی در تعریف خاورمیانه و شکل دادن ارتباطش با دنیای خارج خواهد داشت." اما آمریکا با شکل دهی به اولین دولت شیعه درمیان دولت های عربی از زمان صدر اسلام تا کنون، به اشتیاق ۱۵۰ ملیون شیعه در سراسر منطقه، دامن زده است. بسیاری از این افراد در مناطقی مانند عربستان سعودی ، زیر فشار دولت وهابی قراردارند. به اعتقاد نصر، درب سیاست خارجی آمریکا هنوز روی پاشنه "بافت قدیمی" تسلط سنی ها در منطقه می چرخد. برای مثال نگاهی به بحران لبنان نشان می دهد که آمریکا همواره روی محور سنی مصر، اردن و عربستان به عنوان خطی که می تواند حائل میان اعراب واسراییل باشد، حساب کرده است. اما می بینیم که این کشورها عملا در برابر ایران و دوستانش مانند حماس و حزب الله درمنطقه، کاری از پیش نمی برند. به همین جهت است که ولی نصر پیشنهاد می کند آمریکا سیاست خارجی اش را دوباره تنظیم و آن را معطوف به گفت وگو با ایران کند. چنین سیاستی باید مبتنی بر فراموش کردن سیاست "تغییر رژیم" درایران باشد که به نظرنصر، به هرحال سیاستی غیرواقع بینانه است. بدین ترتیب، آمریکا به مدرنیزه کردن ایران کمک خواهد کرد. دکتر ولی نصر، به کارشناسان آمریکایی توصیه کرده است که اگر بخواهند همچنان ایران را در برابر امان، ریاض و قاهره که قدرت سنتی خود را از دست رفته می بینند، منزوی کنند، باید پول و سربازان زیادی را به منطقه، آن هم برای مدت زمانی طولانی، گسیل کنند. زلمای خلیل زاد سفیر آمریکا در عراق در سخنرانی اخیرش در واشنگتن، در خصوص نفوذ ایران درمنطقه صحبت کرد. او گفت وقتی همتای ایرانی خودم را دیدم به شوخی به او گفتم: "شما ایرانی ها باید خیلی با آمریکا میانه خوبی داشته باشید. به خاطر اینکه شما نه با طالبان در افعانستان و نه با صدام درعراق، می توانستید کنار بیایید. ما هر دو مشکل را برای شما حل کردیم که موضوع خیلی مهمی است. یک روزصورت حساب این کار را برایتان می فرستیم." 
آمریکا همواره روی محور سنی مصر، اردن و عربستان به عنوان خطی که می تواند حائل میان اعراب واسراییل باشد حساب کرده است. با این همه نصر معتقد است دو خطر عمده در جریان ظهور شیعیان به عنوان یک قدرت سیاسی فائق در منطقه، وجود دارد. اول نوعی ملی گرایی ایرانی با این مضمون است که آمریکا می خواهد با متحدان سنی- عرب خود، ایران را خفه کند. موضوعی که دنبال کردن برنامه هسته ای توسط تهران را تبیین می کند. به گفته نویسنده کتاب "احیای شیعه"، به همین جهت است که بسیاری از رهبران ایران بیش از آنکه بر روی خصوصیت های انقلابی گری شان تکیه کنند، به مانند شاه سابق ایران، روی خصلت های ملی گرایی تاکید می کنند. از دید وی، دومین خطر واکنش سنی ها به احیای شیعه در منطقه است. همان گونه که ناآرامی ها در عراق واکنشی به این پدیده می باشد. به همین جهت می توان پیام نصر به سیاستمداران آمریکایی را، در یک جمله خلاصه کرد: "منافع آمریکا و ایران در عراق با هم به یک نقطه می رسد. جایی که هر دو مایل هستند ثبات دائمی برقرار شود." نصر به آمریکایی ها توصیه می کند که مدیریت ظهور قدرت های منطقه ای بسیار مهم است و نمی توان آنها را با منزوی کردن، تنظیم نمود.
|
